1
دانشجوی دکتری اقتصاد، دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2
استادیار اقتصاد، دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.30473/jier.2026.77351.1531
چکیده
فساد تبانیگرانه بین مؤدیان و ممیزان مالیاتی، یکی از مخربترین اشکال رفتار غیرقانونی است که منجر به کاهش درآمدهای دولت و بیعدالتی مالیاتی میشود. این پژوهش با استفاده از نظریه بازیها به مدلسازی تعاملات راهبردی بین این دو گروه میپردازد و به دنبال یافتن این سؤال اساسی است که عامل اصلی و شرط لازم برای شکلگیری تبانی کدام است؟ برای این منظور، چهار حالت مختلف بر اساس تمایل داشتن یا نداشتن به تبانی هر یک از بازیکنان به تبانی تعریف و تعادل نش هر حالت محاسبه شده است. مهمترین نتایج به صورت دو یافته کلیدی ارائه میشود: اول، اگر مبلغ پیشنهادی مؤدیان به ممیزان برای تبانی به اندازه کافی بالا باشد، ممیزان مالیاتی مالیات تشخیصی خود را برابر با مالیات ابرازی مؤدیان تعیین میکنند (به عبارت دیگر، چشم خود را بر کماظهاری درآمد میبندند). دوم، همانند منطق آزمون علیت گرنجر، مشخص شد که تمایل مؤدیان به تبانی، شرط اصلی و علی برای وقوع تبانی است و صرف تمایل ممیز بدون تمایل مؤدی، تبانی پایداری شکل نمیگیرد. این یافتهها میتواند در طراحی سیاستهای پیشگیرانه از تبانی مورد استفاده قرار گیرد.
Bergolo, M, L., Ceni, R., CrPayoffces, G., Giaccobasso, M., & Perez-TrPayoffglia, R. (2021). TAX APAYOFFDITS AS SCARECROWS: EVIDENCE FROM A LARGE-SCALE FIELD EXPERIMENT. Working Paper 23631 http://www.nber.org/papers/w23631.
Buckenmaier, J., Dimant, E., & Mittone, L. (2022). Effects of institutional history and leniency on collusive corruption and tax evasion. Journal of Economic Behavior & Organization, 175, 2020, 296-313. https://doi.org/10.1016/j.jebo.2018.04.004
Carpenter, J., & Robbett, A. (2022). Game Theory and Behavior. MIT Press.
Cerqueti, R. and Copier, R. (2016). Corruption, Evasion and Environmental Policy: A Game Theory Approach, IMA Journal of Management Mathematics, 27(2), 235-253. https://doi.org/10.1093/imaman/dpPayoff019
Colman, A. M. (1995). Game theory and its applications in the social and biological sciences. Psychology Press.
Gemmell, N., & Ratto, M. (2012). Behavioral responses to taxpayer audits: Evidence from random taxpayer inquiries. National Tax Journal, 65(1), 35–58. DOI: 10.17310/ntj.2012.1.02
Gibbons, R. (1997). An introduction to applicable game theory. Journal of Economic Perspectives, 11(1), 127-149. DOI: 10.1257/jep.11.1.127
Gubara, Elena., Carrerab, Edgar J. Sánchez., Kumachevaa, Suriya., Zhitkovaa Ekaterina., & Tomilinac, Galina. (2020). Games and network structures on corruption, income inequality, and tax control. Contributions to Game Theory and Management, 13(2020), 152–172. DOI: https://doi.org/10.21638/11701/spbPayoff31.2020.09
Khalilzaedh Silabi, Zahra., Salimian, Sattar., Shahriyari, Iraj., Pishani Yazdi, Hossein., & Salimian, Salah. (2022). Economic analysis of tax installment forgiveness using game theory approach: The case of Iran. Journal of Sustainable Business, Economics and Finance, 1(3), 1-15. http://doi.org/10.31039/josbef.2022.3.1.24
Kiral, E., & Mavruk, C. (2018). Corporate Tax Payoff in A Game Theory Approach. EGE ACADEMIC REVIEW, 18(2), 195-215. https://doi.org/10.21121/eab.2018237350
Kleven, H. J., Knudsen, M. B., Kreiner, C. T., Pedersen, S., & Saez, E. (2011). Unwilling or unable to cheat? Evidence from a tax audit experiment in Denmark. Econometrica, 79(3), 651–692. https://doi.org/10.3982/ECTA9113
Klitgaard, R. (1988). Controlling Corruption. University of California Press, Berkeley.
Lisowsky, P. (2010). Seeking shelter: Empirically modeling tax shelters using financial statement information. The Accounting Review, 85(5), 1693–1720.
Mas-Colell, A., Whinston, M. D., & Green, J. R. (1995). Microeconomic theory (Vol. 1). Oxford university press New York.
Mawani, A., & Trivedi, V, PAYOFF. (2021). Collusive vs. coercively corrupt tax auditors and their impact on tax compliance. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 30, 2021. https://ssrn.com/abstract=3965864
Mazzolini, G., Pagani, L., & Santoro, A. (2021). The deterrence effect of real-world operational tax audits on self-employed taxpayers: evidence from Italy. International Tax and Public Finance, 29, 1014–1046. DOI: https://doi.org/10.1007/s10797-021-09707-9
Movahedi Beknazar, Mahdi., Salimian, Salah., Shahriyari, Iraj., & Pishani Yazdi, Hossein (2022). Modeling, Survey the Nash Equilibrium and Optimal Tax Fine Rate Determine in the Game of Taxpayers and Tax Affairs Organization, Quarterly Journal of Fiscal and Economic Policies, 10(39), 43-65. URL: http://qjfep.ir/article-1-1306-en.html (in persian)
Murakami, Y., & Taguchi, S. (2025). How gender and prosociality affect machine interaction in tax compliance: A game-theoretic experiment. Journal of Behavioral and Experimental Economics, 116, 102369. https://doi.org/10.1016/j.socec.2025.102369
Mutascu, M. (2025). Tax evasion—bribery paradox. International Tax and Public Finance. https://doi.org/10.1007/s10797-025-09907-7
Noraniazad, S., Moghali, A., & Zarei, N. (2022). The Effects of Markup and Corporate Governance on Tax-Avoidance of Listed Companies in the Tehran Stock Exchange. Quarterly Journal of Industrial Economics Researches, 5(4), 45-58. 1001.1.24767077.1400.5.18.3.2 (in persian)
Li, Q., Ling, T., Feng, M., & Szolnoki, A. (2026). Supervised tax compliance and evasion from a spatial evolutionary game perspective. Humanities and Social Sciences Communications. https://doi.org/10.1057/s41599-026-06802-2
Raczkowski, K., & Mroz, B. (2018). Tax gap in the global economy. Journal of Money Laundering Control, 21(4), 567-583. DOI: 10.1108/JMLC-12-2017-0072
Salimian, S., & Shahbazi, K. (2017). Iran's Strategy in Utilizing Common Resources of Oil and Gas: Game Theory Approach. Iranian Journal of Economic Studies, 6(2), 185-202. https://doi.org/10.22099/ijes.2018.28145.1423
Salimian, S., Movahedi Beknazar, M., Salimian, S. (2023). Modeling Tax Declaration Behavior and Quality of Tax Processing: A Game Theory Approach. Journal of Tax reform, 9(1), 64-75. https://doi.org/10.15826/jtr.2023.9.1.129
Salimian, S., & Sobhanian, M, H. (2024). Game modeling of collusion and influential factors under uniform taxpayer distribution. Journal of Dynamics and Games, 11(1), 63-75. Doi: 10.3934/jdg.2023016
Shahbazi, H. (2026). Market Power Dynamics in the Dairy Industry Using Autocratic and Pinning Strategies within the Framework of Game Theory, Industrial Economics Researches ,9 (33), 1- 12. DOI: 10.30473/jier.2026.77346.1530 (in Persian)
Shy, O. (1995). Industrial Organization Theory and Applications–The MIT Press. Cambridge, Massachusetts.
Sobhanian, M, H., Salimian, S., Ashrafi, A. (2023). Analysis of the Tax Gap and Its Affecting Factors using Game Theory Approach. International Journal of Management, Accounting and Economics, 10(10), 748-764. https://doi.org/10.5281/zenodo.10429430
Von Neumann, J., & Morgenstern, O. (2007). Theory of games and economic behavior. In Theory of games and economic behavior. Princeton university press.
اعظمی, آرش و ایزدخواستی, حجت . (1404). تحلیل تعادل نش و تعیین عامل اصلی تبانی در بازی بین مؤدیان و ممیزان مالیاتی. فصلنامه علمی پژوهش های اقتصاد صنعتی, 9(شماره 33، پاییز و زمستان), 215-236. doi: 10.30473/jier.2026.77351.1531
MLA
اعظمی, آرش , و ایزدخواستی, حجت . "تحلیل تعادل نش و تعیین عامل اصلی تبانی در بازی بین مؤدیان و ممیزان مالیاتی", فصلنامه علمی پژوهش های اقتصاد صنعتی, 9, شماره 33، پاییز و زمستان, 1404, 215-236. doi: 10.30473/jier.2026.77351.1531
HARVARD
اعظمی, آرش, ایزدخواستی, حجت. (1404). 'تحلیل تعادل نش و تعیین عامل اصلی تبانی در بازی بین مؤدیان و ممیزان مالیاتی', فصلنامه علمی پژوهش های اقتصاد صنعتی, 9(شماره 33، پاییز و زمستان), pp. 215-236. doi: 10.30473/jier.2026.77351.1531
CHICAGO
آرش اعظمی و حجت ایزدخواستی, "تحلیل تعادل نش و تعیین عامل اصلی تبانی در بازی بین مؤدیان و ممیزان مالیاتی," فصلنامه علمی پژوهش های اقتصاد صنعتی, 9 شماره 33، پاییز و زمستان (1404): 215-236, doi: 10.30473/jier.2026.77351.1531
VANCOUVER
اعظمی, آرش, ایزدخواستی, حجت. تحلیل تعادل نش و تعیین عامل اصلی تبانی در بازی بین مؤدیان و ممیزان مالیاتی. فصلنامه علمی پژوهش های اقتصاد صنعتی, 1404; 9(شماره 33، پاییز و زمستان): 215-236. doi: 10.30473/jier.2026.77351.1531
)