بحران‌های نوظهور و مشارکت صنایع کارخانه‌ای ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی: شواهد و دلالت‌های سیاستی

نوع مقاله : کاربردی

نویسندگان

استادیار، گروه بازرگانی خارجی، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران.

10.30473/jier.2026.75406.1506

چکیده

هدف اصلی مطالعه، تعیین جایگاه صنایع کارخانه‌ای ایران و شناسایی فرصت‌ها و محدودیت‌های موجود برای ارتقای مشارکت کشور در زنجیره‌های ارزش جهانی است. روش تحقیق مبتنی بر رویکرد تحلیلی–توصیفی و استفاده از داده‌های تجاری ایران طی سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰ برای برآورد شاخص مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی است. نتایج حاکی است که تحریم‌های اقتصادی، بحران‌های مالی جهانی و تمرکز بر صادرات مواد خام، نقش مهمی در محدود کردن مشارکت ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی داشته‌اند. با این حال، اتخاذ سیاست‌های توسعه‌محور، ت




هدف اصلی مطالعه، تعیین جایگاه صنایع کارخانه‌ای ایران و شناسایی فرصت‌ها و محدودیت‌های موجود برای ارتقای مشارکت کشور در زنجیره‌های ارزش جهانی است. روش تحقیق مبتنی بر رویکرد تحلیلی–توصیفی و استفاده از داده‌های تجاری ایران طی سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰ برای برآورد شاخص مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی است. نتایج حاکی است که تحریم‌های اقتصادی، بحران‌های مالی جهانی و تمرکز بر صادرات مواد خام، نقش مهمی در محدود کردن مشارکت ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی داشته‌اند. با این حال، اتخاذ سیاست‌های توسعه‌محور، تنوع‌بخشی جغرافیایی به شرکای تجاری، بومی‌سازی فناوری، دیجیتالی‌سازی فرآیندها و ایجاد افزونگی در زنجیره‌های تأمین می‌تواند به بهبود تاب‌آوری و ارتقای جایگاه ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی منجر شود. این یافته‌ها بر ضرورت بازنگری در راهبردهای صنعتی و تجاری کشور برای دستیابی به مزیت رقابتی پایدار تأکید دارند.




نوع‌بخشی جغرافیایی به شرکای تجاری، بومی‌سازی فناوری، دیجیتالی‌سازی فرآیندها و ایجاد افزونگی در زنجیره‌های تأمین می‌تواند به بهبود تاب‌آوری و ارتقای جایگاه ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی منجر شود. این یافته‌ها بر ضرورت بازنگری در راهبردهای صنعتی و تجاری کشور برای دستیابی به مزیت رقابتی پایدار تأکید دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


-Cantore, N., Lavopa, A. & Rodousakis, F. (2022). Global value chains in times of multiple crises. United Nations Industrial Development Organization.
-Eppinger, P. S., Felbermayr, G., Krebs, O., & Kukharskyy, B. (2020). "Covid-19 shocking global value chains". Kiel Working Paper, Kiel Institute for the World Economy (IFW), Kiel.
-Gereffi, G. (2020). "What does the COVID-19 pandemic teach us about global value chains? The case of medical supplies". Journal of International Business Policy, 3: 287-301. DOI: 10.1057/s42214-020-00062-w.
-Khalili Asl, M. & Maleki, A. (2025). Strategies for Enhancing the Resilience of Global Value Chains in Times of Crisis: Policy Implications for Iran. Foreign Trade Research Department, Institute for Trade Studies and Research. (in Persian)
-Maleki, A., & Khalili Asl, M. (2024). Developments in global value chains and an analysis of Iran’s position during 1995–2021. Foreign Trade Research Department, Institute for Trade Studies and Research. (in Persian)
- Mobser, D., Shafiee, A., & Esmaeilipour, E. (2018). Iran’s industrial structure in the mirror of development plans. Tehran: Commercial Printing and Publishing Company. (in Persian)
  -MacLeman, H., Malik Miller, A. & Marty, L. (2017). Resilience systems analysis: Learning recommendations report, Paris, OECD Publishing.
-McKinsey Global Institute (2020). Risk, Resilience, and Rebalancing in Global ValueChains.https://www.mckinsey.com/capabilities/operations/our-insights/risk-resilience-and-rebalancing-in-global-value-chains.
-Najarzadeh, Reza; Dargahi, Hassan; Aghili, Lotfali; and Biabani-Khamaneh, Kazem (2020). “Measuring indicators of Iran’s economic position in global value chains and comparison with selected countries”. Economic Research and Policies Quarterly, 28(94), 101–129. DOI: 10.52547/qjerp.28.94.101. (in Persian)
- Smorodinskaya, N. V., Katukov, D. D., & Malygin, V. E. (2021). "Global value chains in the age of uncertainty: advantages, vulnerabilities, and ways for enhancing resilience". Baltic Region, 13(3), 78-107. DOI:10.5922/2079-8555-2021-3-5.
-World Trade Organization (2023). Resilient and Sustainable GVCS in Turbulent Times. Global Value Chain Development Report.
- Yaghoubi-Manzari, Parisa; Amini, Alireza; Ghazi-Nouri, Sepehr; and Khosravi-Nejad, Ali Akbar (2023). “Global value chain participation index of Iran and member countries of the Organization of Islamic Cooperation”. Commercial Studies Journal, 21(121), 7–20. DOI: 10.22034/bs.2022.1971821.2668. (in Persian)
-https://data.worldbank.org.